Co to jest stres?

Stres jest jednym z najczęściej używanych słów, zarówno w środkach masowego przekazu, jak i w zwykłych rozmowach. Jakiś czas temu mówiło się o zniechęceniu, później o przygnębienia. Można powiedzieć, że w pojęciu „stres" zawiera się i jedno, i drugie. Ujmując najprościej stres jest reakcją fizyczną i emocjonalną na wszystkiego rodzaju zagrożenia zewnętrzne. Jest niespecyficzną reakcją organizmu na wszelkie stawiane mu wymagania. Stres pobudza nas, pozwalając sprostać wyzwaniom dnia codziennego. 

 

Możemy być nawet zadowoleni, odczuwając jego łagodniejsze odmiany – podekscytowanie wywołane zwiększonym wydzielaniem adrenaliny. Pracownicy są pod stałym naciskiem ze strony szefa wymagającego od nich lepszej pracy. Sportowcy dążą ze wszystkich sił do uzyskania lepszych wyników. Widzom udziela się podniecenie drużyn walczących o mistrzostwo. Ludzie znajdują się

w bardzo różnych sytuacjach, łączy ich jednak coś wspólnego -wszyscy doznają stresu.


Często ludzie umieją radzić sobie ze stresem, a nawet traktują go jako bodziec do działania i aktywnie do niego dążą. Wszyscy jesteśmy tak zaprogramowani, by radzić sobie ze stresem określonego rodzaju. Każdy z nas przeżył przyspieszone bicie serca, drżenie, skurcz żołądka, napięcie mięśni, jelit i innego typu objawy. Reakcje te określane są jako reakcje ucieczki lub walki, ponieważ całe nasze ciało jest nastawione na jedną lub drugą możliwość w sytuacji bezpośredniego zagrożenia. Kiedy wyzwanie mija, objawy ustępują szybko, oddech wraca do normy, ale może pojawić się uczucie głębokiego wyczerpania.

 

Problem pojawia się wówczas, kiedy powrót do normy okazuje się niemożliwy. Zdarza się to wtedy, gdy stres ma źródło ogólne, niesprecyzowane, gdy stres jest stanem chronicznym lub kiedy stres powoduje kilka równoczesnych czynników. Przyczyny stresu są liczne i zróżnicowane, mogą być przyjemne (takie, jak wyjazd lub ślub), albo nieprzyjemne (takie, jak utrata pracy, osoby bliskiej czy coś pójdzie niezgodnie z planem) wszystkie wymagają zmiany przystosowania, czyli readaptacji.

 

Można wyodrębnić kilka kategorii czynników wyzwalających stres. 

 

Na pierwszym miejscu jest otoczenie, to znaczy warunki ogólne, takie jak hałas i skażenie środowiska, przeludnienie miast, napięcia związane z pracą i dotrzymywaniem terminów, rywalizacja w pracy i ogólne konflikty rodzinne.


Na drugim miejscu są wydarzenia o charakterze zdecydowanie negatywnym, np. trudności finansowe czy zgon bliskiego członka rodziny.


Na trzecim – kłopoty osobiste, np. konflikt z szefem, problemy wychowawcze z dzieckiem, scysje z żoną czy mężem. Co ciekawe, stres mogą wywoływać również wydarzenia uważane zwykle za pozytywne, pożądane – urlop, awans w pracy czy zawarcie małżeństwa.


Reakcje na stres powodują dalsze spotęgowanie stresu. Można więc spotkać się z wieloma niepokojącymi objawami, które pozornie nie mają związku z bieżącymi wydarzeniami, a jednak rozstrajają one nas na tyle, że wywołują stres, co przejawia się ogólnym zdenerwowaniem, zaburzeniami snu i depresją.


Badania wykazują, że skutki stresu objawiają się w funkcjonowaniu całego naszego organizmu- około 50 do 80 % wszystkich dolegliwości ma charakter
stresopochodny. Najprawdopodobniej dotyczy to głównie wrzodów, zapalenia okrężnicy, astmy oskrzelowej, stanów zapalnych skóry, kataru siennego, artretyzmu, nadciśnienia,, nadczynności tarczycy, zaniku miesiączki, migreny.


Najbardziej niebezpieczne jest nadciśnienie, ponieważ w krańcowych przypadkach prowadzi do zawałów, wylewów krwi do mózgu i chorób nerek. Nawet jeśli stres nie wywołuje stanów chorobowych, to na wiele sposobów nas ogranicza. Najprościej mówiąc, w warunkach stresu, z którym nie umiemy sobie poradzić funkcjonujemy gorzej.


Biologiczna reakcja na stres (bez względu na źródło stresorów) Jest zawsze taka sama. Reakcja ta wiąże się z działaniem różnych hormonów i przebiega w kilku fazach. Wbrew popularnym poglądom, stres nie jest jakąś straszną sytuacją której należy unikać, jest to raczej proces wywoływany nieustannie przez całe życie danej jednostki.

 

Rozwinęły się dwa zasadnicze podejścia, które wyjaśniają sposób w jaki sposób reaguje jednostka, kiedy stoi wobec sytuacji stresowej. Jedno koncentruje się bardziej na występujących wtedy zmianach fizjologicznych stresu, drugie zaś na czynnikach psychologicznych.


Teoretycznym podejściem, które pomaga wyjaśnić objawy psychosomatyczne, jest koncepcja ogólnego zespołu adaptacyjnego, którą stworzył Hans Selye. Według tej teorii na reakcję organizmu będącego od wpływem stresu składają się trzy zasadnicze stadia:

  1. Reakcja alarmowa – składa się ze zmian fizjologicznych, które są pierwszą odpowiedzią organizmu na zadziałanie czynnika wywołującego stres czyli stresora. Stresorem jest każdy czynnik szkodliwy dla organizmu czy to fizyczny (taki, jak nieodpowiednie jedzenie, brak snu, uszkodzenie ciała), czy psychologiczny (utrata miłości lub poczucia bezpieczeństwa). Reakcja alarmowa powoduje wydzielanie dwóch hormonów: adrenaliny i noradrenaliny. Są to związki chemiczne bardzo podobne, z tą jednak różnicą, ze adrenalina ma dużo silniejsze działanie od noradrenaliny. W momencie reakcji alarmowej organizm zostaje brutalnie zalany tymi dwoma hormonami, co wywołuje następujące objawy: następuje przemieszczenie do krwi rezerw cukru zmagazynowanych w wątrobie, a także rozszerzenie naczyń krwionośnych mięśni (podczas gdy w pozostałych częściach ciała naczynia te ulegają skurczeniu. Krótko mówiąc, krew jest bogatsza w cukier i tlen, a to oznacza nadmiar energii dostarczanej mięśniom.

  2. Jeśli kontakt z wywołującą stres sytuacją trwa nadal, to po reakcji alarmowej następuje stadium odporności. Tutaj organizm zdaje się wytwarzać odporność na ten szczególny stresor, który wywołał reakcję alarmową. Objawy, które występowały w pierwszym stadium znikają, mimo, że zakłócająca stymulacja trwa nadal, a procesy fizjologiczne, które uległy zakłóceniu w czasie reakcji alarmowej, zdają się powracać do normy. Jeżeli chodzi o reakcje hormonalne, to w tej fazie występuje wzrost wydzielania hormonów przedniego płata przysadki mózgowej (ACTH) oraz kory nadnerczy (kortykosterydy)

  3. Jeżeli oddziaływanie szkodliwego stresora trwa zbyt długo, zostaje osiągnięty punkt, w którym organizm nie jest w stanie utrzymać swej odporności. Wchodzi on wówczas w ostatnią fazę zmian związanych ze stresem, w stadium wyczerpania. Wiele dysfunkcji fizjologicznych, które pierwotnie pojawiły się w trakcie reakcji alarmowej zaczyna występować ponownie. Jeśli dany stresor nadal oddziałuje na organizm, to często następuje śmierć. Rzadko jednak się zdarza, aby stres nie został zredukowany przed osiągnięciem stadium wyczerpania. Oczywiście im szybciej i lepiej zadziałamy na czynniki stresogenne tym mniejsze konsekwencje stresu poniesiemy.